Dünya Bankının (DB) “İnteqrasiya: Transxəzər Nəqliyyat Marşrutu boyunca Yüksək Keyfiyyətli Ticarət Logistikası” hesabatına görə, Ələt bölgəsində quru liman və multimodal logistika mərkəzinin yaradılması Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionunda mərkəzi yük konsolidasiyası mərkəzinə çevrilməsinə imkan verəcək.

Dünya Bankı Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsinə Qazaxıstan, Gürcüstan və Türkiyə gömrük orqanları ilə Səlahiyyətli İqtisadi Operator (SİO) statusunu qarşılıqlı olaraq tanımaq üçün səylərini artırmağı tövsiyə edir ki, bu da sərhəd keçid müddətlərini minimuma endirməyə imkan verəcək.

Dünya Bankının analitikləri qeyd edirlər ki, Azərbaycan Asiyadan Avropaya gedən yolda çoxsaylı gömrük və nəqliyyat fakturalarını əvəz etmək üçün hazırlanmış vahid rəqəmsal tranzit sənədi olan T3 (Nəqliyyat, Tranzit və Ticarət)-in tətbiqi prosesində də fəal iştirak etməlidir.

Ümumiyyətlə, Dünya Bankı Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TCITR, Orta Dəhliz) boyunca yerləşən bütün dövlətləri çoxsaylı nəqliyyat və gömrük sənədlərini T3-ə birləşdirməyə çağırır.

Dünya Bankının hesabatında qeyd olunur ki, bu gün Asiya və Avropa ölkələri arasında TBNM boyunca standart konteyner daşınması gömrük tranzit rejimlərindən 10-a qədər giriş-çıxış, 5 dəmir yolu konosamentinin və 2 dəniz konosamentinin rəsmiləşdirilməsini tələb edir.

Hesabatda deyilir: “Bu, çatdırılma müddətinin uzadılmasına və xərclərin artmasına səbəb olan son dərəcə artıq və səmərəsiz bir prosedurdur. Vahid elektron T3 tranzit sənədinin tətbiqi yük sahiblərinə yalnız “tək pəncərə” prinsipi ilə gömrük rəsmiləşdirilməsini başa çatdırmağa deyil, həm də bu sənəddən ticarət maliyyələşdirilməsi və daşınma zamanı yüklərin təkrar satışı üçün istifadə etməyə imkan verəcək”.

Bundan əlavə, Dünya Bankı, məlumatlar üzərində milli suverenliyin qorunmasını təmin edən paylanmış “mərkəzlər mərkəzi” platformasına əsaslanan dəhliz üçün rəqəmsal transformasiya strategiyasının tətbiqini tövsiyə edir.

Bundan əlavə, Dünya Bankının (DB) “İnteqrasiya: Transxəzər Nəqliyyat Marşrutu boyunca Yüksək Keyfiyyətli Ticarət Logistikası” hesabatında Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin (ASCO) Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizinin Xəzər hissəsindəki maneələri aradan qaldırmaq üçün donanmasını fider konteyner gəmiləri və Ro-Pax gəmiləri ilə genişləndirmə prosesini sürətləndirməsi təklif olunur. 

Dünya Bankının analitikləri vurğulayırlar ki, marşrutun Xəzər hissəsində yükdaşıma gecikmələrinin əsas səbəbi müntəzəm daşıma xidmətinin olmaması və ixtisaslaşmış dayaz suya batmış konteyner gəmilərinin çatışmazlığıdır.

Dünya Bankı ASCO-ya Qazaxıstan və Türkmənistandakı dəniz operatorları ilə gəmi cədvəllərini əlaqələndirməyi və vahid qidalandırıcı hovuz yaratmağı təklif edir. Mütəxəssislər bu tədbirin Ələt limanında gəmilərin dayanma müddətini 12 saatdan az müddətə endirəcəyini təxmin edirlər.

Nəqliyyat donanmasına əlavə olaraq, ASCO-ya ixtisaslaşmış donanmalar və gəmi təmiri müəssisələri də daxildir. Nəqliyyat donanması 56 gəmidən ibarətdir, o cümlədən 23 tanker, 13 bərə, 16 quru yük gəmisi, iki Ro-Ro və iki Ro-Pax gəmisi.

İxtisaslaşmış donanmaya 200 gəmi, o cümlədən 21 kran gəmisi, 8 tanker, 3 təchizat gəmisi, 3 yedək gəmisi, 21 yedək gəmisi və təchizat gəmisi, 6 liman yedək gəmisi, 23 sərnişin gəmisi, 2 borudüzən gəmi, 5 yanğınsöndürən gəmi, 5 mühəndis-geoloji gəmi, 5 barja, 10 dalğıc gəmisi, 5 dibçəkmə gəmisi, eləcə də 83 xidməti və köməkçi gəmi daxildir.

Dünya Bankı (DB) Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan və Türkiyənin ən böyük dövlətə məxsus nəqliyyat şirkətlərinə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TXNM, Orta Dəhliz) boyunca konteyner daşımalarının koordinasiyasını həyata keçirəcək qeyri-aktiv birgə müəssisə yaratmağı təklif edir.

Hesabata görə, belə bir operator əsas milli dəmir yolu daşıyıcılarına və gəmiçilik şirkətlərinə məxsus olmalı, lakin vahid logistika təminatçısı kimi fəaliyyət göstərməlidir.

Yeni operatorun imkanlarına tam tarif təyinatı, marşrut optimallaşdırılması, dispetçer idarəetməsi, insidentlərə cavab vermə və Çin və Avropa Birliyindəki mənbə və təyinat məntəqələrində beynəlxalq logistika şirkətləri ilə inteqrasiya daxil olması gözlənilir.

Dünya Bankının məlumatına görə, yaxın gələcəkdə Orta Dəhlizin inkişafına əsas maneə infrastruktur tutumunun çatışmazlığı deyil, əksinə dövlətə məxsus nəqliyyat müəssisələrinə (DNM) xas olan aşağı xidmət səviyyəsi və institusional maneələr olacaq.

Hesabatda qeyd olunur ki, regionun dəmir yolu operatorları müxtəlif inkişaf səviyyələrindədir.

Qazaxıstanın KTZ şirkəti 16.000 km uzunluğunda və 303 milyon ton yük daşıma qabiliyyətinə malik ən böyük şəbəkəni idarə edir, yüksək aktiv istifadəsini nümayiş etdirir və kommersiya maliyyələşdirmə modellərinə keçid edir.

Nisbətən kiçik əməliyyat miqyasına (1400 km və 13,7 milyon ton) baxmayaraq, Gürcüstan Dəmir Yolları yüksək keyfiyyətli korporativ idarəetmə və yetkin maliyyə təcrübələri ilə seçilir.

Özbəkistan (6,1 min km, 103 milyon ton) və Azərbaycan (2,1 min km, 18,5 milyon ton) dəmir yolları ən vacib tranzit əlaqələri rolunu oynayır və eyni zamanda tarif siyasəti və idarəetməsi sahəsində sistemli islahatlar aparır.

13.000 km geniş şəbəkəyə malik Türkiyənin TCDD dəmir yolu şirkəti əsasən sərnişin daşımaları sektoruna diqqət yetirərək cəmi 26 milyon ton yük daşıyıb.

Dünya Bankı həmçinin nəqliyyat şirkətlərinin bankçılıq qabiliyyətini təmin etmək üçün tarif sistemlərində islahatların aparılmasını, xidmət haqqının ödənilməsi ilə bağlı qiymətlərə keçidi, uzunmüddətli ictimai fəaliyyət müqavilələrinin (PSO) tətbiqini və kommersiya maliyyələşdirməsinin cəlb edilməsini tövsiyə edir.

Transxəzər Nəqliyyat Marşrutunun (TCTR, Orta Dəhliz) sırf tranzit marşrutundan tamhüquqlu iqtisadi dəhlizə çevrilməsi üçün tələb olunan prioritet müşayiət olunan investisiyaların ümumi həcmi 2040-cı ilə qədər olan dövrdə 30,5 milyard ABŞ dollarına çatır.

Bu məbləğin təxminən 66%-i (20,03 milyard dollar) özəl sektordan cəlb edilə bilər. Tədqiqata görə, potensial özəl kapital investisiyalarının bölgüsü aşağıdakı kimidir: pullu magistral yollar (xətti infrastruktur) – 53%; logistika avadanlıqları və hərəkət heyəti – 26%; qovşaq infrastrukturu (terminallar, logistika mərkəzləri, multimodal mərkəzlər) – 19%; və dəmir yolu xətləri – 1%.

2040-cı ilə qədər müşayiət olunan investisiyalara ən yüksək ehtiyac Özbəkistanda (11,5 milyard dollar), Qazaxıstanda (7,53 milyard dollar) və Türkiyədə (3,78 milyard dollar) qeydə alınıb.

Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (TXNM, Orta Dəhliz) tam potensialının reallaşdırılması Azərbaycana cari qiymətlərlə təxminən 1,3 milyard ABŞ dolları təşkil edən 1,84% əlavə ÜDM artımı təmin edə bilər.

Bu barədə ” Report ” Dünya Bankının (DB) “İnteqrasiya: Transxəzər Nəqliyyat Marşrutu boyunca Yüksək Keyfiyyətli Ticarət Logistikası” adlı hesabatına istinadən məlumat yayıb .

Dəhlizin fəaliyyətinin genişləndirilməsi ölkədə ümumi məşğulluğun 1,5% artmasına da töhfə verəcək.

Azərbaycanın iqtisadi dirçəlişinin əsas amillərinə tranzit yük daşımalarından əldə edilən gəlirlərin artması, liman və dəmir yolu sektorlarında biznes fəaliyyətinin artması və Orta Asiya və Avropa ölkələri ilə daha dərin ticarət əlaqələrinin qurulması daxil olacaq.

Bankın analitikləri vurğulayırlar ki, bu parametrlərə nail olmaq üçün Azərbaycandan gömrük prosedurlarını sürətləndirmək üçün rəqəmsal həllərin tətbiqi ilə yanaşı, liman və dəmir yolu infrastrukturunu modernləşdirməyə davam etməsi tələb olunur.

Hesabata görə, Transqafqaz Nəqliyyat Marşrutunun (TCTR) inkişafı uzunmüddətli perspektivdə iştirakçı ölkələrin ümumi ÜDM-ni 3,3% artıra bilər ki, bu da cari qiymətlərlə 58 milyard dollara bərabərdir. Dəhliz ölkələrində (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Türkiyə və Özbəkistan) ümumi məşğulluq 2,9% artacaq.

Ən yüksək mütləq ÜDM artımı bölgənin əsas iqtisadiyyatları üçün proqnozlaşdırılır: Türkiyə (+47,1 milyard dollar, +4,11%) və Qazaxıstan (+6,14 milyard dollar, +2,22%).

Azərbaycanın ÜDM-də 326 milyon dollar və ya 0,43% artım gözlənilir. Nisbi baxımdan ən böyük artımı əsasən Qırğızıstan (ÜDM artımı 4,83%) və Gürcüstan (+3,61%) kimi kiçik dənizə çıxışı olmayan iqtisadiyyatlar görəcək.

Dünya Bankı qeyd edir ki, dəhlizin potensialını açmaq üçün təkcə infrastruktura investisiya qoyuluşu deyil, həm də rəqəmsallaşdırma və dövlətə məxsus nəqliyyat şirkətlərinin islahatı da daxil olmaqla hərtərəfli institusional islahatlar tələb olunacaq.

Dünya Bankının hesabatında qeyd olunur ki, “Ermənistan hazırda TCITR-ə ev sahibliyi etməsə də, 2030-cu illərdə marşrutla birbaşa fiziki əlaqələrin qurulması gözlənilir. Bu hesabatın analitik çərçivəsi 2023-cü ildən 2040-cı ilə qədər olan dövrü əhatə etdiyindən, Ermənistan hesablamalara daxil edilib”.